//Жаҳон банкининг иқтисодчиси: Ўзбекистонда саноатнинг барқарор ривожланишига ёрдам берадиган еттита ислоҳот

Жаҳон банкининг иқтисодчиси: Ўзбекистонда саноатнинг барқарор ривожланишига ёрдам берадиган еттита ислоҳот

Нима учун Ўзбекистонда маошлар ривожланган давлатларга қараганда камроқ? Нима учун иш ҳақи ривожланаётган ва ривожланган давлатлар орасида жуда катта фарқ қилади? Нима учун Ўзбекистонда аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) (2018 йилда тахминан 1,5 минг АҚШ доллари) ривожланган давлатлардаги ўртача кўрсаткичдан (2018 йилда тахминан 40 минг доллар) анча паст?
Иккала саволга ҳам жавоб бир хил — мамлакатлар ўртасидаги меҳнат унумдорлиги даражасидаги фарқ иш ҳақи даражаси ва аҳоли жон бошига ЯИМ ўсиши ўртасидаги фарқ (бошқа шартларда).
Жаҳон банкининг яқинда эълон қилинган ҳисоботида айтилишича, бу меҳнат унумдорлигининг ўсиши ва унинг Ўзбекистон иқтисодиётининг турли соҳаларида реал иш ҳақининг ўсиши билан ўзаро боғлиқлиги.
Ҳисоботда меҳнат унумдорлигининг ўсиш тенденциялари, капиталнинг даромадлилиги, капитал-иш ҳақи нисбати, шунингдек, бандлик ва реал иш ҳақи даражаси таҳлил қилинади. Бундан ташқари, ҳисоботда саноатнинг бешта тармоғи — озиқ-овқат, енгил, машинасозлик, кимё ва нефт-кимё, шунингдек, қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчи 700 дан ортиқ корхоналарнинг сўров натижалари келтирилган. 2013 йилда йирик корхоналарда (122 фирма) ва 2017 йилда (111 фирма) ўтказилган иккита сўровнома ва 2017 йилда ушбу соҳалардаги кичик корхоналар ўртасида ўтказилган битта сўров (478 та фирма) ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ва янги иш ўринларини яратишдаги асосий тўсиқларни аниқлади. Ҳисобот, шунингдек, иқтисодий ўсишни жадаллаштириш учун мавжуд тўсиқларни бартараф этиш учун ҳукуматнинг мумкин бўлган сиёсатини таклиф қилади.
Аҳоли жон бошига ЯИМ мамлакат ривожланишининг асосий кўрсаткичи бўлиб, уни меҳнат унумдорлиги, бандликнинг ўсиши ва демографик кўрсаткичларга бўлиш мумкин. Бошқача айтганда, аҳоли жон бошига ЯИМ ўсиши учун, асосийси, меҳнат унумдорлиги ва иш ўринларининг ўсиши ҳисобланади. Иш ўринларини яратиш иш билан банд бўлганлар учун иш ҳақини яратади ва меҳнат унумдорлигининг ошиши иш ҳақининг ошишига, яъни ишларнинг сифатини оширишга олиб келади.
Меҳнат унумдорлигининг ўсиши нафақат аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши, балки рақобатбардошликнинг ўсиши, яъни маҳсулот бирлигига харажатларнинг пасайиши учун ҳам муҳимдир. Шу сабабли Жаҳон банкининг юқорида айтиб ўтилган ҳисоботида ушбу икки асосий кўрсаткич — иш ўринлари ва уларнинг унумдорлиги тўғрисида фикр юритилади, чунки бу икки кўрсаткич Ўзбекистоннинг иқтисодий ривожланиши учун жуда муҳимдир.
Ушбу иккита кўрсаткич бир вақтнинг ўзида ўсиб бориши ва қарама-қарши йўналишда ўзгармаслиги муҳимдир. Жаҳон банкининг таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, сўнгги 20 йил ичида Ўзбекистонда ушбу икки кўрсаткич бир вақтнинг ўзида барча соҳаларда эмас, балки қурилиш, кимё ва нефт-кимё саноатида, савдо ва ресторан хизматлари, транспорт ва алоқа соҳаларида ўсди. Электр ва иккита қазиб олувчи саноат (ёқилғи ва металлургия) янги иш ўринларини яратди, аммо уларнинг меҳнат унумдорлиги пасайди. Бошқа соҳаларда, аксинча, меҳнат унумдорлиги ўсмоқда, аммо иш ўринлари пасаймоқда. Хусусан, ушбу жараён қишлоқ хўжалигида, машинасозликда, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, енгил ва озиқ-овқат саноатида кузатилди.
1996 йилдан 2016 йилгача Ўзбекистонда ЯИМ ўсиши жуда тез бўлди. — йилига тахминан 5%. Ушбу ўсишнинг 90% дан ортиғи меҳнат унумдорлигининг ошиши билан боғлиқ эди. Бундан ташқари, меҳнат унумдорлигининг ўсиши асосан тармоқлараро бўлиб, улар орасидаги меҳнат ва капиталнинг оқиши ҳисобига юз бермади. Бироқ, иш ўринлари ташкил этиш мамлакатда иқтисодий фаол аҳоли сонининг ўсиши билан мослашмади.
Шундай қилиб, 2004 йилдан 2016 йилгача бўлган даврда ўртача ҳар йили 280 мингга яқин тўлиқ иш жойлари (соф шаклда) ташкил этилган бўлса, кейинги йилларда атиги 200 мингга яқин иш ўринлари яратилди. Бу бошқа ўқув изловчиларини назарда тутмасдан, ҳар хил ўқув юртлари битирувчиларини (ҳар йили 500 мингга яқин киши) иш билан таъминлаш учун талаб этилгандан анча кам. Шундай қилиб, мамлакатда иш ўринларини яратиш учун ҳеч бўлмаганда икки баравар кўпайтиринг.
Юқоридаги соҳалардаги йирик ва кичик фирмаларнинг ҳолатини таҳлилига асосланган ҳисобот кўплаб корхоналар ишчиларининг ишлаши учун заиф рағбатлар мавжудлиги, иш берувчилар талаб қиладиган кўникмалар ва иш қидирувчиларнинг ҳақиқий кўникмалари ўртасидаги номувофиқлик аниқланди. Ҳисоботда шунингдек, корхоналарда касб-ҳунарга ўқитиш курсларининг етишмаслиги, ёшлар ва аёллар ўртасида ишсизлик даражаси юқори, иқтисодий ночор аҳолининг катта қисми, шунингдек, ишлайдиган аҳолининг ҳудудлараро ҳаракатчанлиги чекланган.
Шу билан бирга, БМТнинг ҳисоб-китобларига кўра, 2040 йилга келиб, Ўзбекистонда меҳнатга лаёқатли аҳолининг улуши мамлакатнинг барча фуқароларининг қарийб 70 фоизини ташкил этади (бу демографик дивиденд деб номланади). Агар кейинги 20 йил ичида ушбу меҳнатга лаёқатли аҳоли, асосан, ёшлар зарур касбий маҳорат ва самарали иш жойларини тезда тақдим қилсалар, унда Ўзбекистонда иқтисодий ўсиш сезиларли даражада тезлашиши мумкин.
Аҳоли жон бошига ялпи ички маҳсулотга эга давлатлар билан солиштирганда Ўзбекистон саноат ишлаб чиқаришдаги меҳнат унумдорлиги бўйича ўртача 16% орқада қолмоқда. Бироқ, ушбу тармоқлар бўйича ўртача иш ҳақи миқдори бўйича Ўзбекистон ушбу мамлакатлардан 57% олдинда.
Ушбу номутаносиблик Ўзбекистонда меҳнат унумдорлигини ўсишини жадаллаштиришни талаб қилади.
Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, янги фирмалар бозорда мавжуд бўлганларга қараганда кўпроқ иш жойларини яратишга қодир. 2006–2016 йилларда «ишлаётган аҳолининг минг кишига тўғри келадиган янги рўйхатдан ўтган фирмаларнинг ўртача сони» кўрсаткичи бўйича (0,72 та янги фирмалар билан) МДҲ мамлакатлари орасида энг паст кўрсаткичлардан бири ҳисобланади (бу ҳолат ҳар мингта иш билан таъминланган кишига 0,35 та янги фирма тўғри келадиган Тожикистонда). Бу кўрсаткич, шубҳасиз, Ўзбекистон аҳолисининг ишбилармонлик руҳини шубҳа остига қўймайди, аммо мамлакатда постсовет ҳудудидаги бошқа кўплаб давлатларга қараганда хусусий бизнесни ривожлантириш йўлида кўпроқ тўсиқлар мавжудлигини англатади.
Ўзбекистонда корхоналарнинг ўсишига юқорида санаб ўтилган тўсиқларни бартараф этиш учун янада чуқур таркибий ўзгартириш зарур. Ҳукумат аллақачон бир қатор иқтисодий ислоҳотларни амалга оширди, шу жумладан бизнесни ривожлантириш йўлидаги тўсиқларни бартараф этишга қаратилган иккита ислоҳотни амалга оширди, бунда аввалроқ Жаҳон банкининг сўровида қатнашган корхоналар зарур бўлган. Биз 2017 йил сентябр ойида валюта курсларини бирхиллаштириш, шунингдек 2019 йил январ ойида солиқларни сезиларли даражада пасайтириш ҳақида гаплашмоқдамиз.
Ўзбекистонда олиб борилаётган кейинги ислоҳотларнинг муваффақияти ҳукуматнинг рўйхатдаги тўсиқларни Жаҳон банки томонидан ўтказилган сўровда қатнашган юзлаб саноат корхоналарининг фикр-мулоҳазалари асосида олиб ташлаш бўйича қарорига боғлиқ бўлади.
Ушбу корхоналар бўйича қуйидаги еттита устувор ислоҳотлар (устуворликларни пасайтириш тартибида):
1) электр энергияси ва табиий газни узлуксиз етказиб берилишини таъминлаш;
2) Барча корхоналар учун хом ашё билан таъминланишни яхшилаш (юқори сифатли, арзон нархларда);
3) Корхоналарнинг кредитлардан фойдаланиш имкониятларини яхшилаш (гаров таъминоти, фоиз ставкалари ва муддатларини камайтириш, инфляцияни пасайтириш);
4) Ишлаб чиқаришни кенгайтириш учун корхоналарга қўшимча ер участкалари бериш (мамлакатда мулк ҳуқуқи ёки шаҳар ерларидан фойдаланиш ҳуқуқининг ягона бозори). Ушбу талаб хорижий инвесторларни жалб қилиш учун ҳам муҳимдир;
5) Меҳнат бозорида малакали кадрлар (ишчилар, мутахассислар, менежерлар) меҳнат бозоридаги таъминотни яхшилаш;
6) Корхоналарни янги технологиялар ва ташқи бозордаги талаблар тўғрисида хабардор қилишни яхшилаш, шунингдек экспорт қилувчиларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш (рақобатдош соҳаларни экспортга йўналтириш, Ўзбекистонда ЭИда аккредитация қилинган сифатли лабораторияларни ташкил этиш, экспорт хавфини камайтириш, ишлаб чиқаришни диверсификатсия қилиш, Жаҳон савдо ташкилотига (ЖСТ) аъзо бўлиш) ), чет эл кўргазмаларини молиялаштириш ва бошқалар);
7) Ички бозорда давлат корхоналари ва давлат банклари, саноат холдинглари ва бирлашмаларнинг монополияси даражасининг пасайиши.
Тадқиқот давомида корхоналар бозорларга эркин кириш ва чиқиш учун тўсиқларни олиб ташлаш (банкротлик процедуралари), давлат томонидан тартибга солишни соддалаштириш, давлат томонидан бир қатор нархларни белгилаш амалиётини тугатиш, хусусий мулк ҳуқуқини мустаҳкамлаш, давлат улуши бўлган корхоналар ва банкларнинг самарадорлигини ошириш зарурлигини таъкидладилар.
Саноат фирмалари зарурлигини таъкидлаган ислоҳотлар шуни кўрсатадики, ҳозирги шароитда уларнинг аксарияти омон қолиш ва оддий муаммоларни ҳал қилиш билан шуғулланмоқдалар, масалан, маҳсулотлар учун ресурслар ва бозорларга кириш имкониятларини қидириш. Ўзбекистонда корхоналарни ривожлантиришдаги юқоридаги тўсиқларни барвақт бартараф этиш уларга меҳнат унумдорлигини ва ишлаб чиқаришнинг бошқа омилларини оширишга ёрдам беради, шунингдек, бир қатор саноат тармоқларида қўшимча сифатли ва барқарор иш ўринларини яратишга ёрдам беради.

Эскендер Трушин, Жаҳон банкининг катта иқтисодчиси